غوغابرانگيز است و با شور و شوق سخن مىگويد و هيجان مىآفريند و با بانگ غوغاى عشق ، صداى دورانديش عقل را خاموش مىسازد . خلاصه اينكه : حافظ و مولوى ؛ عقل و درايت ، جنيد بغدادى ؛ آزادگى و سعه‌صدر و وسعت مشرب ، شيخ ابو سعيد ابى الخير ؛ وارستگى و بلندهمتى ، بايزيد بسطامى و شيخ ابو الحسن خرقانى ؛ شوريدگى ، منصور حلاج و شبلى ؛ شم فلسفى ، شيخ اشراق ؛ عمق تفكر و انديشه ، عين القضاة همدانى و غزالى و عراقى ؛ شريعت‌مآبى را مدّ نظر و توجه قرار دادند . در اين ميان لسان الغيب ، سرودهايش كه از شور و حال و جذبه و عشق نشأت مىگيرد تا ژرفاى جان آدمى نفوذ مىكند و مسحورش مىسازد و به ملكوتش مىبرد . فرهنگ و منش حافظ : او يك شخص نيست ، حتى يك شخصيت نيست ، بلكه يك جريان فرهنگى ، پويا و بالنده مىباشد كه در كالبد يك شخصيت حلول كرده است ، شايد به همين دليل است كه چون يك جريان وسيع و متحرك است و نه ايستا و راكد و جامد ، گاه از تناقض‌گويى نيز روى برنمىتابد ، در يك‌جا همانند همه خردمندان انديشمند ، تفكر و انديشه را مىستايد و آن را وجه امتياز و تمايز آدمى از ديگران جانداران مىشمارد . « 1 » حريم عشق را درگه بسى بالاتر از عقل است * كسى آن آستان بوسد كه جان در آستين دارد صوفيان ، عقل را براى شناخت و معرفت واجب الوجود خداوند قاصر مىدانند و مىگويند : عقل در جهان هستى جولانى دارد ولى چون به آفريننده جهان مىرسد ، آب مىشود . صوفى ، همواره مرشد و راهبرى دارد تا او را در وادى عشق رهنمون باشد ، بنابراين سالكى كه مرشد حقيقى خود را يافته است ، بايد به طور كامل مطيع وى باشد و گرنه به مقصد و مطلوب دست نمىيابد و در بيابان گمراهى و حيرت ، طعمهء شياطين خواهد شد ، شياطينى كه از درون اميال منحرف و بىهدف انسان گمراه قد برافراشته‌اند ، حافظ فرمايد : چو پير سالك عشقت به مى حواله كند * بنوش و منتظر رحمت خدا مىباش چه زمانى بايد توقع پاداش و رحمت الهى داشته باشيم ؟ زمانى كه در اطاعت كامل از وى به سر بريم و اساسا وادى خودسازى و عرفان ، با تمام اهميت و حساسيت خاصى كه دارد ، بىمرشد و راهنما ، پيمودنى نيست چون همان مىشود كه گفته‌اند : به كوى عشق منه بىدليل راه ، قدم * كه من به خويش نمودم صد اهتمام و نشد و يا حافظ شيرين‌سخن مىفرمايد :

--> ( 1 ) . اينجانب درباره عشق و عرفان مولوى در تصحيح و معنى ديوان مثنوى معنوى او كه 5 سال است ، شروع كرده‌ام به تفصيل سخن گفته‌ام .